दृष्टीआडची सृष्टी

चित्रपट महोत्सव कशासाठी हवेत?

2012-01-09T12:10:00.000+05:30

चित्रपट म्हणजे निव्वळ दोन घटकाकरमणुकीचं साधन न मानता गांभीर्यानं आस्वाद घेण्याची ती एक सशक्त अभिव्यक्ती आहे, आणि देशोदेशीचे चित्रपटपाहून आपल्या जाणिवा विस्तारता येतात असं मानणारा रसिकवर्ग महाराष्ट्रात कित्येक दशकांपासूनआहे. पन्नासहून अधिक वर्षं कार्यरत असणाऱ्या फिल्म सोसायट्यांनी हा प्रेक्षकवर्ग जोपासलाआहे. सरकारतर्फे आयोजित आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सव पूर्वी काही निवडक शहरांत भरतअसे. दूरदर्शन हे एकुलतं एक दूरचित्रवाणी माध्यम लोकांच्या घरात स्थिरावल्यानंतर, म्हणजे ऐंशीच्या दशकातत्यावरून रात्री उशिरानं देशोदेशीचे रसिकमान्य चित्रपट दाखवले जाऊ लागले. सरकारनं उपलब्धकरून दिलेल्या अशा मर्यादित पर्यायांचा मर्यादित फायदा चित्रपटरसिकांना तेव्हा होतअसे. गेल्या काही वर्षांत मात्र दर्जेदार चित्रपटपाहण्यासाठी अनेकविध पर्याय उपलब्ध झाले. आजच्या या वातावरणात चित्रपट महोत्सव काहीवेगळं देऊ शकतात का,याचा थोडक्यातआढावा या लेखात घेतला आहे.

संगणक आणि इंटरनेट यांचा वापरगेल्या दहापंधरा वर्षांत पुष्कळ वाढला. त्याच काळात व्हिडिओफितींचा जमाना संपून डीव्हीडीवरचित्रपट उपलब्ध होऊ लागले. संगणकाचा वापर करून चित्रपटांच्या प्रती काढणं सहजसोपं झालं.हॉलिवूडच्या रंजनप्रधान चित्रपटांपेक्षा वेगळे परदेशी चित्रपट दाखवणाऱ्या दूरचित्रवाणीवाहिन्या काही वर्षांपासून आपल्याकडे दिसू लागल्या. चित्रपटांची चाचेगिरी (पायरसी)ही तर आता जागतिक स्तरावरची एक समांतर वितरणव्यवस्थाच आहे. थायलंड, चीन अशा देशांतआधी फोफावलेली ही बाजारपेठ-व्यवस्था आता आपल्याकडेही आली आहे. कोणत्याही वितरण माध्यमातूनआतापर्यंत उपलब्ध नसणारे अनेक चित्रपट या वैध-अवैध माध्यमांद्वारे आता घरबसल्या पाहतायेतात. या सर्वांचा एकत्रित परिणाम म्हणजे लोकांना उपलब्ध असलेल्या चित्रपटांमध्येक्रांतिकारक म्हणता येईल इतकं वैविध्य आणि ताजेपणा आता आला आहे. हाय-डेफिनिशन दूरचित्रवाणीसंच,होम थिएटरवगैरे सुविधांमुळे घरी बसून चित्रपट पाहण्याचा अनुभवही पूर्वीपेक्षा अनेकपटींनी सरसझाला आहे.

या वातावरणात चित्रपट महोत्सवांचंकाय स्थान आहे?निव्वळएकाच सरकारी महोत्सवाचे दिवसही गेल्या काही वर्षांत सरले. थंडीची चाहूल लागली की आतामहोत्सवांचा मोसम सुरू होतो. मुंबई, पुणे, कोल्हापूर, नागपूर अशा अनेक ठिकाणी वेगवेगळेलहानमोठे चित्रपट महोत्सव आता भरतात. वैध वितरणव्यवस्थेतून कायदेशीररीत्या उपलब्ध होणारेचित्रपटच यांत दाखवता येतात. जागतिक तेजी-मंदी, भारतातल्या उद्योगांची आर्थिकस्थिती,केंद्रकिंवा स्थानिक शासनाची वेळोवेळी बदलती आर्थिक-सांस्कृतिक धोरणं, त्यांनुसार खाजगीअथवा सरकारी प्रायोजकांकडून उपलब्ध होणारा (किंवा न होणारा) निधी आणि इतर मदत यांमुळेकाही अंगभूत मर्यादा अशा चित्रपट महोत्सवांना पडतात. त्यांचा जीव इतका छोटा असतो कीकान-बर्लिन-व्हेनिससारख्या जगप्रसिद्ध महोत्सवांशी त्यांची तुलनाच होऊ शकत नाही. तरीहीमहोत्सवांची संख्या आणि ते आयोजित करणाऱ्या महाराष्ट्रातल्या गावांची संख्या दिवसेंदिवसवाढत चाललेली दिसते. त्यांना अधिकाधिक गर्दी होते आहे असंही लक्षात येतं. यामागे कायकारणं असू शकतील?

घरी चित्रपट पाहायच्या साधनांमध्येजसा गुणात्मक फरक पडला तसा तो मोठ्या पडद्यावर चित्रपट पाहण्याच्या साधनांतदेखील पडला.आजच्या मल्टिप्लेक्समधल्या प्रोजेक्शनचा किंवा ध्वनियंत्रणेचा दर्जा हा पूर्वीहून खूपचचांगला असतो. महागड्या होम थिएटरमध्येदेखील त्या तोडीचा अनुभव मिळत नाही. चकचकीत निर्मितीमूल्यं, डोळे दिपवणारे स्पेशलइफेक्ट्स आणि दणदणीत आवाज यांचा भडिमार करणाऱ्या व्यावसायिक चित्रपटांपेक्षा वेगळेअसे महोत्सवातले चित्रपट पाहताना हा फरक अधिक प्रकर्षानं जाणवतो. छायालेखन, ध्वनिलेखन, प्रकाशयोजना अशा तांत्रिकबाबींवर कष्ट घेतल्यामुळे अनेकदा चित्रपटाच्या संहितेला आणि आशयाला उठाव मिळतो. असाउठाव देणारे चित्रपटातले बारकावे मोठ्या पडद्यावर अधिक परिणामकारक ठरतात. आतापर्यंतबालिश करामतींसाठीच प्रसिद्ध असलेल्या ३-डी तंत्रज्ञानाचा सकस अभिव्यक्तीसाठी वापरकरण्याचा नवा पायंडा विम वेंडर्स आणि वेर्नर हर्झॉग या रसिकमान्य दिग्दर्शकांनी आतापाडला आहे. अशा कारणांमुळे दर्जेदार चित्रपट मोठ्या पडद्यावर पाहणं हा अजून तरी अधिकसरस अनुभव आहे.

आपले महोत्सव छोट्या जिवाचे असण्याचेकाही अनपेक्षित लाभही असतात. आंतरराष्ट्रीय ‘फेस्टिव्हल सर्किट’मध्ये तुलनेनं अपरिचितअसणाऱ्या पण नेटानं चांगला सिनेमा बनवणाऱ्या अनेक दिग्दर्शकांचे चित्रपट अशा महोत्सवांमध्येपाहायला मिळतात. दहा वर्षांपूर्वी एका महोत्सवात आंद्रेआस ड्रेसेन या जर्मन दिग्दर्शकाचेकाही सुरेख चित्रपट पाहायला मिळाले होते. काही वर्षानंतर, म्हणजे त्याला काही प्रतिष्ठितपाश्चात्य महोत्सवांत पारितोषिकं मिळाल्यानंतर ‘ताज्या दमाच्या जर्मन सिनेमाचाएक प्रणेता’म्हणूनपश्चिमेत त्याची दखल घेतली गेली. भारतात बसून त्याचं महत्त्व आम्हाला तुमच्याआधीच जाणवलंहोतं अशी शेखी तेव्हा मिरवता आली ती केवळ आपल्या महोत्सवांत त्याचे चित्रपट अगोदरचदाखवले गेले असल्यामुळे.

इंटरनेटच्या धोधो वाहणाऱ्या नळातूनजगभरातले हजारो चित्रपट गळत असताना महोत्सवांना होणाऱ्या गर्दीमागचं एक कारणही या अपरिचितपण दर्जेदार चित्रपट पाहण्याच्या संधीमध्ये असू शकेल असं वाटतं. न्यूयॉर्क-लंडनमध्येप्रदर्शित झालेल्या किंवा कान-बर्लिनसारख्या महोत्सवांत गाजलेल्या चित्रपटांविषयीचीमाहिती परदेशी प्रसारमाध्यमांद्वारे मिळत राहते आणि ते चित्रपट वैध-अवैध मार्गांनीउपलब्धही होतात. आपल्याकडच्या महोत्सवांत पाहायला मिळालेल्या चांगल्या चित्रपटांनामात्र अनेकदा एवढी प्रसिद्धी मिळालेली नसते. २००८चा ‘लेक टाहो’ हा मेक्सिकन चित्रपटकिंवा २००४चा ‘डेज ऑफ सांतियागो’ हा चिलीचा चित्रपट अशीअनेक उदाहरणं सांगता येतील. हे चित्रपट उपलब्ध असले तरीही त्यांविषयी पुरेशी माहितीमिळाल्याशिवाय ते रसिकांपर्यंत पोहोचणारच नाहीत. ही पोकळी भरून काढण्याचं महत्त्वाचंकाम चित्रपट महोत्सव करतात.

पुण्यासारख्या शहरात एफ.टी.आय.आय.ही चित्रपटविषयक शिक्षण देणारी राष्ट्रीय संस्था किंवा नॅशनल फिल्म आर्काइव्हमधला चित्रपटांचासंग्रह उपलब्ध असल्यामुळे तिथे अनेक वर्षं चित्रपट संस्कृती रुजली आहे. पण आता महाराष्ट्रातल्याइतर अनेक गावांतसुद्धा अ‍ॅनिमेशन,मास कम्युनिकेशन, दूरचित्रवाणी, नाटक, पत्रकारिता अशा विविधक्षेत्रांत करियर करू इच्छिणाऱ्या तरुणांना शिक्षण देणाऱ्या संस्थांची वाढ झालेली दिसते.तिथे शिक्षण घेणारे किंवा घेऊ इच्छिणारे होतकरू तरुण, हौशी नाट्यकर्मी किंवा कलेचेविद्यार्थी यांची गर्दी चित्रपट महोत्सवांकडे वळताना दिसते. चित्रपट माध्यमात नवीनकाय घडतं आहे हे जाणून घेण्याची आस, महोत्सवात येणाऱ्या चित्रपट आणि इतर दृश्यमाध्यमांशीसंबंधित व्यक्तींशी ओळख करून घेऊन त्याद्वारे काही संधी उपलब्ध होतात का ते पाहणं असेअनेक हेतू त्यामागे असतील. ज्यांनी आपल्या चित्रपटविषयक जाणिवा विस्तारल्या आहेत असेअनेक तरुण आता मराठी-हिंदी चित्रपटसृष्टीत कार्यरत आहेत. मुख्य प्रवाहात गणले जातीलअसे अनेक चित्रपट गेल्या काही वर्षांत रूढ चौकटीहून वेगळ्या आणि ताज्या वाटा चोखाळतआहेत आणि व्यावसायिक-कलात्मक हा पूर्वीचा द्वंद्वात्मक वर्गभेद नाहीसा करत आहेत. महोत्सवांतपाहिलेल्या देशोदेशीच्या चित्रपटांचा प्रभाव याला काही प्रमाणात जबाबदार आहे.

चित्रपट महोत्सवांत आढळणारा आणखीएक महत्त्वाचा गुणविशेष म्हणजे तिथलं सळसळतं चैतन्य. एखाद्या गाजलेल्या चित्रपटासाठीउत्साहानं अर्धा तास रांगेत तिष्ठत उभे राहणारे ज्येष्ठ नागरिक इथे दिसतात. मोबाईलवापरता वापरता अधूनमधून जमेल तसा चित्रपट पाहणाऱ्या एखाद्या तरुणाला इतर तरुणांकडून‘आता बास!’ अशी दटावणीयुक्त समजसुद्धाइथे मिळते. अमेरिकन अ‍ॅस्पेक्ट रेशिओपेक्षा वेगळ्या आकारातले परदेशी चित्रपट प्रोजेक्टकरताना मल्टिप्लेक्सच्या प्रोजेक्शनिस्टची भंबेरी उडली तर त्याला मदत करणारे उत्साहीविद्यार्थीसुद्धा इथे पाहायला मिळतात. कोणते चित्रपट पाहायचे यासाठी एकमेकांचे सल्लेघेण्यासाठी किंवा आवडलेल्या चित्रपटाविषयी बोलण्यासाठी ओळखीची आवश्यकता भासेनाशीहोते. न कळलेल्या चित्रपटाविषयी कुणी काही सांगत असेल तर श्रवणभक्ती करत उभ्या असलेल्याएखाद्या कोंडाळ्यात लोक सहज सामील होतात. आपली समज आणि जाणीव विस्तारण्याची जबाबदारीशेवटी चित्रपट रसिकाला स्वत:च घ्यावी लागते, पण महोत्सवांच्या वातावरणामुळेत्याला मदत नक्कीच होते. चित्रपट महोत्सवांना भरभरून प्रतिसाद देणाऱ्या रसिकांची वयं, त्यांची आवडनिवड किंवाचित्रपटविषयक जाण अशा अनेक बाबींमध्ये मोठे फरक असतात. अन् तरीही वर उल्लेख केलेलेमुद्दे पाहता हे जाणवतं की त्यांना एकत्र यावंसं वाटावं यासाठी अनेक भरभक्कम कारणंहे महोत्सव पुरवत आहेत आणि तीच आपल्या चित्रपट महोत्सवांची ताकद आहे.

पूर्वप्रकाशन: लोकसत्ता रविवार, ८ जानेवारी २०१२: चित्रपट महोत्सव कशासाठी हवेत?

जनांचा प्रवाहो - मराठीचं महाजाळं

2011-11-13T14:23:00.001+05:30

फेसबुक, ट्विटर यांसारखी संकेतस्थळं गेल्या काही वर्षांत चांगलीच फोफावली आहेत. ‘सोशल नेटवर्किंग’ हा शब्द एकेकाळी समाजशास्त्र या ज्ञानशाखेत जनसमूहांच्या आपसांतल्या संबंधांच्या विश्लेषणासाठी वापरला जात असे; आज तो फक्त फेसबुक आणि ट्विटरच्या संदर्भातच वापरला जातो, असं म्हणता येईल. स्वत:च्या घटस्फोटाची (किंवा ‘ब्रेक अप’ची) जाहीर वाच्यता करण्यापासून राजकीय क्रांती घडवून आणण्यापर्यंत अनेक गोष्टींसाठी आज हे नवं सामाजिक संवादजाळं वापरलं जात आहे. पाश्चात्य जगामध्ये त्याबद्दल पुष्कळ विश्लेषण आणि चर्वितचर्वणदेखील होत आहे. याला समांतर असं एक मराठीजनांचं संवादजाळं आहे. आजकाल मराठी जगात त्याची दखल घेतली जात आहे, पण त्याचं विश्लेषण मात्र फारसं होताना दिसत नाही. या लेखात या समांतर जगाचा थोडा आढावा घेण्याचा प्रयत्न केला आहे.

मिसळपाव, उपक्रम, मायबोली, मनोगत, ऐलपैल, मी मराठी अशा नावांची संकेतस्थळं सध्या पुष्कळ लोकप्रिय आहेत. जगभरातले हजारो मराठीभाषक यांचे सदस्य आहेत. त्यांना विविध विषयांवर गद्य-पद्य लिखाण इथे करता येतं. मोठ्या सदस्यसंख्येमुळे आपोआप त्या लिखाणाला मोठा वाचकवर्ग मिळतो. अनेक उत्साही सदस्यांच्या प्रतिक्रियांमुळे ही स्थळं गजबजलेली असतात. कोणत्याही संवादमाध्यमातून होणाऱ्या अभिव्यक्तीमधून त्या त्या समाजाचं काहीएक चित्र उभं राहत असतं. मराठी संवादस्थळांमधून मराठी समाजाचं जे चित्र उभं राहतं त्याचा आढावा या लेखात घेतलेला आहे.

पुढे वाचा:

Open publication - Free publishing - More culture

('प्रहार' दिवाळी अंक २०११ येथे पूर्वप्रकाशित)

लेखाचा वरचा दुवा दिसण्यात काही अडचण आल्यास हा दुवा वापरावा: http://independent.academia.edu/AbhijeetRanadive/Papers/1138749/Marathi_Social_Network_-_An_overview

"चिडून उठा!" - गाजणारं पुस्तक

2011-07-18T11:38:00.001+05:30

फ्रान्समध्ये गेले काही दिवस एक पुस्तक प्रचंड गाजतं आहे. ९३ वर्षांच्या एका वृद्ध गृहस्थांनी ते लिहिलं आहे. स्तेफान हेसेल हे त्याचे लेखक एक असामान्य व्यक्ती आहेत. दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात जर्मनीनं फ्रान्स पादाक्रांत केलेला असताना लंडनमधून जर्मनांच्या विरोधात चळवळ चालवणाऱ्या आणि नंतर स्वतंत्र फ्रान्सचे राष्ट्राध्यक्ष झालेल्या जनरल द गॉल यांचे ते चळवळीतले विश्वासू सहकारी होते. जर्मनांनी त्यांना पकडून त्यांची रवानगी छळछावणीत केली होती. तिथे डांबल्या गेलेल्या लाखो लोकांप्रमाणे हेसेल यांचंही मरण निश्चित होतं, पण ते शिताफीनं पळाले आणि आपला जीव वाचवण्यात यशस्वी ठरले. दुसरं महायुद्ध संपल्यानंतर मानवी हक्कांच्या वैश्विक जाहीरनाम्याचा मसुदा बनवण्यासाठी त्यांनी संयुक्त राष्ट्रसंघाला मदत केली. फ्रान्स नाझी आक्रमणातून मुक्त झाल्यानंतर त्यांनी राजनैतिक सेवाक्षेत्र पत्करून अनेक महत्त्वाची पदं भूषवली. अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणं त्यांनी नंतरच्या काळातही सोडलं नाही. आफ्रिकेतल्या हुकूमशहांना पाठिंबा देऊन फ्रेंच सरकार कशी दीर्घकाल गोत्यात आणणारी धोरणं राबवत आहे यासंबंधी त्यांनी लिहिलेला अहवाल तेव्हाचे राष्ट्राध्यक्ष मितराँ यांनी दडपून टाकला; त्याचे परिणाम आजही फ्रान्स भोगत आहे. हेसेल यांची आई ही फ्रॉन्स्वा त्रूफोच्या `ज्यूल अँड जिम' या जगप्रसिद्ध चित्रपटातल्या प्रमुख स्त्री व्यक्तिरेखेमागची प्रेरणा होती. अशा माणसाची जीवनकहाणी खचितच रोचक असेल, पण ९३व्या वर्षी त्यांनी लिहिलेलं हे पुस्तक वेगळ्याच विषयावर आहे. "Indignez-vous!" ("चिडून उठा!") नावाचं हे पुस्तक म्हणजे ४००० शब्दांचा एक निबंध आहे. आजच्या तरुणांना उद्देशून केलेलं हे निवेदन आहे. हे पुस्तक फ्रान्समध्ये आज लाखोंच्या संख्येनं खपतं आहे. अनेक परकीय भाषांतही त्याचे अनुवाद होत आहेत. असं काय या पुस्तकात आहे?

पुढे वाचा:

Open publication - Free publishing - More indignez vous

पूर्वप्रसिद्धी - 'बोंजूर' १४ जुलै २०११ (फ्रान्स मित्र मंडळ, पुणे यांच्यातर्फे प्रकाशित होणारं नियतकालिक)

`हिरोशिमा माय लव्ह' - कथा आणि वास्तव यांच्यातलं नवं नातं

2011-06-23T18:01:00.000+05:30

१९५९ हे वर्ष सिनेमाच्या इतिहासात क्रांतिकारक ठरलं. या क्रांतीचा उगम फ्रान्समध्ये झाला. या काळात बनलेल्या फ्रेंच चित्रपटांनी सिनेमाला नवीन भाषा दिली; जुने नियम मोडले आणि नवीन पायंडे पाडले. चित्रपटाच्या इतिहासातला हा महत्त्वाचा टप्पा `फ्रेंच न्यू वेव्ह' या नावानं ओळखला जातो. फ्राँस्वा त्रूफोचा 'फोर हंड्रेड ब्लोज', जाँ-ल्यूक गोदारचा `ब्रेथलेस' हे १९५९ मध्ये प्रदर्शित झालेले चित्रपट `फ्रेंच न्यू वेव्ह'चे प्रवर्तक होते. `न्यू वेव्ह'बद्दल गोदारच्या शब्दांत सांगायचं झालं तर `न्यू वेव्हनं कथा आणि वास्तव यांच्यात नवं नातं निर्माण केलं.' याच उक्तीचा अनुभव देणाऱ्या आलँ रेनेच्या `हिरोशिमा माय लव्ह' या १९५९मध्येच आलेल्या आणखी एका महत्त्वाच्या चित्रपटाची या लेखात ओळख करून दिली आहे.

रेनेनं त्याआधी व्हॅन गॉघ, पिकासो, गोगँ अशा काही महत्त्वाच्या चित्रकारांवर काही माहितीपट केले होते. नाझींनी जगभरातल्या ज्यूंच्या शिरकाणासाठी बनवलेल्या छळछावण्यांवर १९५५ मध्ये रेनेनं `नाईट अॅन्ड फॉग' हा माहितीपट बनवला. तो सर्वत्र वाखाणला गेला. छळछावण्यांमधलं एकेकाळचं भयावह, कल्पनातीत, दारुण वास्तव आणि दुसरं महायुद्ध संपून काही वर्षं लोटल्यानंतर त्या परिसरात नांदणारी वैराण, नि:स्तब्ध शांतता यांतला विरोधाभास रेनेनं त्यात परिणामकारकरीत्या दाखवला. `हिरोशिमा माय लव्ह'ची बीजं त्यात होती. कुणाला न दिसणाऱ्या जखमा मनात बाळगणारी, आतून उध्वस्त झालेली माणसं (किंवा अख्खे समाज) वरवर पाहता शांत, सरळसोट आयुष्य जगत असू शकतात. सिनेमासारख्या दृश्य माध्यमातून जर अशी माणसं आणि त्यांची परिस्थिती मांडायची असेल, तर ती कोणत्या भाषेत मांडता येईल, याचा शोध रेनेनं `हिरोशिमा...'मध्ये घेतला.

पुढे वाचा:

Open publication - Free publishing - More alain resnais

लेखात ज्याचा उल्लेख आहे ती चित्रपटाची पहिली पंधरा मिनिटं इथे पहाता येतील.

विकीलीक्स - अराजकतावाद, दहशतवाद, हेरगिरी की निव्वळ वार्तांकन?

2011-02-19T16:24:00.002+05:30

२८ नोव्हेंबर २०१० रोजी जगभरातल्या अमेरिकी दूतावासांच्या अडीच लाख केबल्समधली गोपनीय माहिती प्रसारमाध्यमांतर्फे जगासमोर उघड होऊ लागली. अनेकांना `विकीलीक्स'च्या अस्तित्वाचा तेव्हा शोध लागला, पण विकीलीक्सचा सर्वेसर्वा असणाऱ्या ज्यूलिअन असांज याने २००६पासून विकीलीक्समार्फत विविध प्रकारची गोपनीय माहिती उघड केलेली आहे. पाश्चिमात्य देशांनी, विशेषत: अमेरिकेने त्याची वेळोवेळी दखलही घेतलेली आहे. आताच्या परिस्थितीत पूर्वीपेक्षा एक फरक मात्र दिसतो आहे : असांजला गौप्यस्फोट करता येऊ नये यासाठी अनेकांनी आता कंबर कसलेली आहे. असांजला आणि त्याच्या विकीलीक्सला जगभरात मिळालेली प्रसिद्धी आणि त्यांना संपवण्याचे होणारे प्रयत्न, यांमुळे या सर्व प्रकाराविषयी विविध मते आणि विचार मांडण्याची अहमहमिका लागलेली आज सर्वत्र दिसते आहे. त्या गदारोळात न सापडता थोडे गंभीर मूल्यमापन करण्याचा प्रयत्न या लेखात केलेला आहे.

पूर्वप्रकाशन: 'आजचा सुधारक' मार्च २०११

Open publication - Free publishing - More wikileaks

भालचंद्र नेमाडे यांची हिंदू - एक आकलन

2011-01-01T13:47:00.001+05:30

पुष्कळ दिवस 'येते आहे' म्हणून गाजलेली भालचंद्र नेमाडे यांची 'हिंदू' ही महाकादंबरी अखेर २०१० साली प्रकाशित झाली. 'कोसला'चे लेखक म्हणून नेमाडे जगाच्या कानाकोपऱ्यातल्या सर्वसामान्य मराठी वाचकवर्गालाही परिचित आहेत. नेमाड्यांच्या लौकिकाला साजेशी आणि सध्याच्या प्रसिद्धीसंस्कृतीशी इमान राखून प्रकाशकांनी कादंबरीची पुष्कळ 'पब्लिसिटी' केली. हातोहात प्रती खपल्या. त्यानंतर मराठी वृत्तपत्रं, दूरचित्रवाणी, आंतरजाल अशा अनेक ठिकाणी अनेकांनी कादंबरीविषयी बऱ्यावाईट प्रतिक्रिया दिल्या. अभिनिवेशी नेमाड्यांच्या अभिनिवेशी कादंबरीबद्दल आलेल्या अनेक प्रतिक्रियाही तशाच अभिनिवेशी होत्या. नेमाड्यांची मतं पटतात म्हणून कादंबरीला दशकातली महत्त्वाची कादंबरी म्हटलं गेलं, किंवा ती पटत नाहीत म्हणून कादंबरीला झोडलं गेलं. एक साहित्यकृती म्हणून 'हिंदू'चं विश्लेषण त्यांत अभावानंच आढळलं. आपल्या सध्याच्या राडेबाज संस्कृतीला साजेसे 'नेमाड्यांना गावात पाऊल ठेवू देणार नाही' असे असहिष्णू, साहित्यबाह्य प्रकारही झाले. हे सर्व टाळत, कादंबरीचं साहित्यमूल्य तपासून पाहत, कादंबरीचा आशय आणि त्याचा घाट यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेत केलेलं हे कादंबरीचं विश्लेषण:

Open publication - Free publishing - More nemade

पूर्वप्रकाशन: परिवर्तनाचा वाटसरू (जाने. १-१५ २०११)

अल्बर्ट काम्यू - नोबेल भाषण

2010-12-13T18:48:00.000+05:30

४ जानेवारी १९६० ला एका मोटार अपघातात आल्बेर काम्यूचा अकाली मृत्यू झाला. अवघ्या ४४व्या वर्षी नोबेल पुरस्कार आणि वयाची पन्नाशी गाठायच्या आत मरण पावलेल्या काम्यूचं हे पन्नासावं स्मृतीवर्ष आहे. नोबेल पुरस्कार स्वीकारताना काम्यूनं जे मनोगत व्यक्त केलं होतं, त्याचं मूळ फ्रेंचमधून केलेलं भाषांतर त्या निमित्तानं मी केलं होतं. ते इथे देत आहे. सत्य आणि स्वातंत्र्य यांना का महत्त्व द्यायचं ते सांगताना काम्यूची जीवनदृष्टी त्यात प्रतिबिंबित झाली आहे. कलेविषयीची आणि लेखकाच्या बांधीलकीविषयीची त्याची भूमिका त्यानं यात स्पष्ट केली आहे.

Open publication - Free publishing - More nobel

गुन्हेगारी चित्रपट आणि फ्रेंच संवेदना

2010-12-06T18:58:00.002+05:30

'फ्रेंच न्यू वेव्ह' चे प्रणेते म्हणून ओळखले गेलेले जाँ-ल्यूक गोदार, फ्राँस्वा त्रूफो, क्लोद शाब्रोल यांसारखे दिग्दर्शक आपले पहिले चित्रपट बनवण्याआधी आणि त्यानंतरही `काईए द्‌यू सिनेमा' या नियतकालिकातून समीक्षा लिहीत होते आणि एकंदरीत चित्रपट माध्यमाविषयीचे आपले विचार मांडत होते. १९५९ हे वर्ष `फ्रेंच न्यू वेव्ह'चं जन्मवर्ष मानलं जातं, त्याचं मुख्य कारण म्हणजे या सर्व समीक्षक-दिग्दर्शकांचे पहिले पूर्ण लांबीचे चित्रपट त्या वर्षी निर्माण झाले वा प्रदर्शित झाले. या `काईए द्‌यू सिनेमा'च्या वर्तुळाबाहेर राहूनही काही दिग्दर्शक आपल्या पद्धतीनं, पण तरीही `न्यू वेव्ह'च्या संवेदनांशी नातं सांगत चित्रपट घडवत होते. लुई माल हा त्यांपैकीच एक होता. `काईए..'च्या वर्तुळाबाहेरचा असूनही तो `न्यू वेव्ह'चा बिनीचा शिलेदार मानला जातो. त्याचं एक महत्त्वाचं कारण म्हणजे १९५७ साली, म्हणजेच रूढार्थानं `न्यू वेव्ह'च्या जन्माआधीच त्यानं या चळवळीच्या आगमनाची चाहूल देणारा `लिफ्ट टू द स्कॅफोल्ड्‌ज' (Ascenseur pour l’échafaud‌) नावाचा एक चित्रपट बनवला होता.

अकल्पित, अवास्तव योगायोगांनी भरलेल्या, कोणतंही साहित्यमूल्य नसलेल्या एका तद्दन बाजारू कथानकाचा आधार घेऊन, त्याला अमेरिकन गुन्हेपटांच्या तितक्याच बाजारू साच्यात ओतून लुई माल त्यातून कथानकाच्या पलीकडचं काहीतरी मांडतो. ही गोष्ट त्या काळी अनोखी होती. `फ्रेंच न्यू वेव्ह'नं पाडलेल्या अनेक नव्या पायंडयांपैकी हाही एक होता, असं समीक्षकांनी नंतर मान्य केलं. `चित्रपट संपल्यावर उत्तरांऐवजी प्रश्न मनात घेऊन जर प्रेक्षक बाहेर पडला, तर मला ते अधिक आवडेल' असं मालनं म्हटलं आहे. आधुनिकोत्तर माणसाचं जगणं, त्याच्या संवेदना, त्याच्या जाणिवा यांना चांगल्या-वाईट मूल्यांच्या सुलभ आणि कालबाह्य झालेल्या पिंजऱ्यात डांबून थिटं न करता त्यांच्यातल्या गुंतागुंतीसह दृश्य माध्यमात त्यांना व्यक्त करण्याच्या नव्या शक्यता लुई माल आणि `न्यू वेव्ह' च्या इतर शिलेदारांनी निर्माण केल्या आणि चित्रपट माध्यमाचा चेहेरामोहोराच बदलला.

`न्यू वेव्ह'च्या संवेदना घडवणाऱ्या आणि म्हणून तिच्या इतिहासात मैलाचा दगड ठरलेल्या अशा या चित्रपटाची या लेखात ओळख करून दिली आहे.

पुढे वाचा:

Open publication - Free publishing - More louis malle

चित्रपटातला एक गाजलेला प्रसंग:

पीपली लाईव्ह - ढिसाळ आणि ढोबळ

2010-08-30T15:00:00.000+05:30

'पीपली लाईव्ह'बद्दल सध्या बरीच चर्चा चालू आहे. चित्रपट खूप आवडल्याचं सांगणारे अनेक भेटले म्हणून अखेर तो पाहिला.

चित्रपटाचं थोडक्यात सूत्र असं सांगता येईलः शेतकर्‍यांच्या आत्महत्या हा गंभीर आणि करुण प्रश्न आहे, पण आपली माध्यमं, राज्यकर्ते वगैरे तो प्रश्न अतिशय उथळपणे आणि क्रूरपणे हाताळतात; आपल्या स्वार्थापुरता त्याचा वापर करून घेतात. त्यामुळे प्रश्न अधिकच चिघळतो आणि अधिकच गंभीर आणि करुण बनतो. एक विचार म्हणून हा पटण्यासारखाच आहे. त्यामुळे चित्रपटाद्वारे मांडलेल्या विचारसरणीशी माझे मतभेद नाहीत.

चित्रपटाची मांडणी उपहासात्मक आहे. यातले शेतकरी-गावकरी सालस, निरागस वगैरे नाहीत. द.मा. मिरासदार किंवा शंकर पाटलांच्या कथांमधून दिसणार्‍या गावकर्‍यांसारखे इरसाल आहेत. ते खोटं बोलतात, एकमेकांवर कुरघोडी करण्याचा, स्वार्थ साधण्याचा प्रयत्न करतात. थोडक्यात, मर्त्य, स्खलनशील, विकारी अशा सर्वसामान्य माणसांची सर्व लक्षणं त्यांच्यात दिसतात. अशा माणसांचं चित्रणही त्यांच्याविषयी जिव्हाळा/कणव उत्पन्न होईल अशा प्रकारे करता येतं. त्यामुळे असं दाखवण्यात काही गैर आहे असं वाटत नाही.

चित्रपटात अनेक गुणी अभिनेते आहेत. रघुवीर यादवसारख्या ओळखीच्या चेहेर्‍यांपासून ते हबीब तन्वीर यांच्या 'नया थिएटर'मधे घडलेल्या पण आपल्याला परिचित नसलेल्या कलाकारांपर्यंत अनेक कसलेले नट, उत्तर भारतीय गावात शोभतील असे रोचक चेहेरे चित्रपटात दिसतात. ते आपापल्या जागी शोभतात आणि अभिनयही चित्रपटाच्या शैलीला अनुसरून करतात.

तरीही चित्रपट पाहून फारच अपेक्षाभंग झाला. त्यामागची कारणं अशी सांगता येतील:

तपशिलांमध्ये रंग भरण्यात चित्रपट कमी पडतो असं वाटतं. उदा: 'लगान'मध्ये ज्याप्रमाणे विविध व्यक्तिरेखांच्या माध्यमातून गाव उभा राहतो, तसं इथे होत नाही. आत्महत्या करु इच्छिणारा नत्था, त्याचा भाऊ, पत्नी, आई यांच्या व्यक्तिरेखा सुरुवातीला थोड्या दिसू लागतात तोच माध्यमं, राजकारणी यांच्या गदारोळात पटकथेला त्यांचा विसर पडतो. या गदारोळात ही माणसं हरवून जातात किंवा त्यांचं माणूसपण बेदखल होतं असं खरं तर दाखवायचं आहे. पण ते प्रेक्षकाला जाणवण्यासाठी मुळात त्यांचा या गदारोळातला वावर हवा तेवढा ठळक, करुण होत नाही. हीच बाब पत्रकार, राजकारणी वगैरेंच्या बाबतीत घडते. या व्यक्तिरेखा केवळ एकरंगी, ढोबळ अशा उभ्या राहतात.

थोड्या काळात पुष्कळ गोष्टी दाखवण्याचा हव्यास चित्रपटाच्या आशयाला मारक ठरतो. प्रसंग रंगण्यासाठी जेवढा वेळ द्यावा लागतो, तेवढा दिलाच जात नाही. हे कसं करावं याचं अशाच उपहासात्मक शैलीतलं उत्तम उदाहरण द्यायचं झालं तर श्रीलाल शुक्ल यांच्या 'राग दरबारी' या कादंबरीकडे निर्देश करावासा वाटतो. विविध प्रसंगांद्वारे लेखकानं यातल्या व्यक्तिरेखांना विलक्षण परिणामकारक पध्दतीनं जिवंत केलेलं आहे. तसं 'पीपली'मध्ये होत नाही.

माध्यमं टी.आर.पी. साठी वाटेल त्या थराला जातात, राजकारणी स्वार्थापोटी सर्वसामान्यांना कस्पटाप्रमाणे वागवतात, या गोष्टी तर आता शेंबडं पोरही सांगू शकतं. त्याहून वेगळं किंवा जास्त गुंतागुंतीचं यात काहीही दाखवलं जात नाही. जे दिसतं तेही अगदीच वरवरचं आणि शाळकरी आहे. त्यासाठी वापरलेले विनोदी प्रसंगही पटापट उरकून घेतलेले आहेत.

'लालबहादूर', 'इंदिरा', नेहरू' वगैरे नावांचा वापर करून केलेले विनोद चांगले आहेत. त्यात राजकारण्यांचा बेगडीपणा आणि सरकारी योजनांचा फोलपणा दिसतो. हे चित्रपटाच्या आशयाला पूरक असलेले घटक आहेत म्हणून ते विनोद अस्थानी होत नाहीत, तर परिणामकारक होतात.

अशी कल्पकता इतरत्र मात्र फारशी दिसत नाही. नत्था गावच्या पुढार्‍याकडे मदत मागायला जातो या प्रसंगात पुढार्‍यांच्या समोर ठेवलेल्या अंड्यांवर कॅमेरा ज्या प्रकारे भिरभिरतो त्यावरून आता पुढच्या प्रसंगात नत्थाचा डांबिसपणा दाखवण्यासाठी अंड्यांचा वापर केला जाणार हे उघड होतं. नंतर पुन्हा त्याच प्रसंगाचा आधार घेऊन एक गावकरी आपली आणि नत्थाची कशी जवळीक होती ते सांगतो तेव्हा तर अगदी शिळ्या कढीला उत आणल्यासारखं वाटतं.

शिवाय, जर नत्था इतपत डांबिस असेल तर तो भावाच्या 'मी आत्महत्या करतो; नको? मग तू कर'च्या जाळ्यात सहजासहजी फसतो ते तेवढंसं पटत नाही. इतका गांजलेला असतानाही ज्याची जीवनेच्छा इतकी जिवंत असते तो आत्महत्येसारख्या गोष्टीला मूक संमती देईल असं वाटत नाही.

'गां* फ* रही है', 'मा****'' वगैरे शब्द/वाक्यं वापरली की प्रेक्षक हसणार म्हणून त्यांचा फैलाव आहे. मलमूत्रासारख्या क्रियांशी संबंधित प्रसंग दाखवले की त्याला प्रेक्षकांची प्रतिक्रिया येणार म्हणून तेही आहे. शौचाचा प्रसंग येतो तोवर माध्यमांच्या नावानं पुष्कळ टी.आर.पी. खेचून झालेला असतो. त्यामुळे त्या प्रसंगात चकटफू हशे कमावण्याची शाळकरी हौसच दिसते. चित्रपटाच्या गाभ्याशी असल्या विनोदांचा संबंध लागत नाही ('लालबहादूर'चा तसा लागतो). त्यातून परिणामकारक अर्कचित्र उभं राहात नाही.

अर्कचित्र परिणामकारक वठण्यासाठीही कष्ट घ्यावे लागतात. चॅप्लिन जेव्हा 'ग्रेट डिक्टेटर'मध्ये हिटलरचा बुटबैंगणपणा, वचावचा भाषण करण्याची त्याची शैली यांचा वापर करतो तेव्हा तो हिटलरचं अर्कचित्रच उभं करत असतो. पण त्यामागचे कष्ट (आणि बुध्दीही) जाणवतात. जर्मन भाषेतले ध्वनी, हिटलरची वक्तृत्वशैली यांचा अभ्यास करून त्यांतलं विनोदमूल्य चॅप्लिन हेरतो. पृथ्वीगोलाबरोबरच्या नृत्याच्या प्रसंगात हिटलरच्या आवडत्या वॅग्नरच्या संगीताचा चॅप्लिन वापर करतो. कलेविषयीच्या नाझींच्या मूर्खासारख्या मतांचा चॅप्लिन विनोदनिर्मितीसाठी वापर करतो. ज्याचं अर्कचित्र काढायचं त्याच्यातल्या 'अर्क' घटकांपर्यंत पोहोचण्यासाठी बुध्दी लागते; त्यांचा वापर करून प्रसंग घडवण्यासाठी कल्पकता लागते. 'पीपली'मध्ये दोन्हींचा अभाव जाणवतो.

सर्व हास्यास्पद गोष्टी संपवून चित्रपट जेव्हा शेवटाकडे जातो तेव्हा फारच उरकून टाकल्यासारखा वाटतो. प्रेक्षक अंतर्मुख होण्यासाठी करुण प्रसंगांतलं कारुण्य अधिक उठावदार व्हायला हवं होतं. त्यासाठी करुण प्रसंगांची लय धीमी हवी होती. पण तसं होत नाही. दोन एस्.एम्.एस्.च्या दरम्यान जमलं तर चित्रपटाचा आस्वाद घेणार्‍या तरुण प्रेक्षकांना कंटाळा येईल अशी भीती त्यामागे असावी की काय अशी शंका मनाला चाटून जाते.

एकंदरीत, मूळ विचार पटण्याजोगा असूनही, शैली रोचक असूनही, दमदार अभिनय असूनही ढोबळ पटकथा आणि तिचं ढिसाळ चित्रण यांमुळे चित्रपट योग्य उंची गाठू शकत नाही. चांगल्या विषयाला हात घालण्याचा एक वाया गेलेला प्रयत्न एवढंच अखेर हाती उरतं.

उमेश कुलकर्णी यांची विहीर आणि मराठी प्रेक्षक

2010-06-15T11:18:00.000+05:30

उमेश कुलकर्णी यांचा `विहीर' हा चित्रपट पाहिलेले काही जण भेटले. काहींच्या प्रतिक्रिया वृत्तपत्रं, इंटरनेट आदि माध्यमांद्वारे कळल्या. यांतले काही मुद्दे हे वरवर पाहता `विहीर'विषयी आहेत असं वाटलं, तरीही आपल्या समाजाच्या चित्रपट या माध्यमाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोणाशी त्यांचा संबंध लागतो, असं लक्षात आलं. त्यामुळे निव्वळ एका विशिष्ट चित्रपटाचं रसग्रहण करण्याऐवजी त्या अनुषंगानं काही मूलभूत गृहितकं तपासून पाहण्याचा प्रयत्न, असं काहीसं या लेखाचं स्वरूप आहे.

चित्रपट कळला नाही, अशी प्रतिक्रिया वारंवार मिळाली. यात `आवडला, पण कळला नाही', अशाही काही प्रतिक्रिया होत्या. `संवाद कमी आहेत; म्हणून काय चाललंय, ते कळलं नाही', असं बर्‍याच जणांनी सांगितलं. `फार संदिग्धता आहे'; `फार प्रतीकात्मता आहे', असंही काही जण म्हणाले.

भारतीय किंवा हॉलिवूडच्या सर्वसाधारण चित्रपटांपेक्षा `विहीर'मध्ये संवाद कमी आहेत, हे खरंच आहे. असं असूनही जे संवाद आणि ज्या घटना चित्रपटात आहेत, त्यांमधून दिग्दर्शकाला काहीतरी सुचवायचं आहे, हे थोडा विचार केला, तर लक्षात येऊ शकेल.

पुढे वाचा:

Open publication - Free publishing - More umesh kulkarni

फ्रेंच न्यू वेव्ह आणि आपला सिनेमा

2010-05-19T00:19:00.001+05:30

फ्रेंच न्यू वेव्ह आणि आपला सिनेमा

`फ्रेंच न्यू वेव्ह'ला पन्नास वर्षं झाल्याच्या निमित्तानं त्याविषयी सध्या पुष्कळ लिखाण प्रकाशित होत आहे. `न्यू वेव्ह'चं जागतिक चित्रपटाच्या इतिहासातलं स्थान आणि योगदान काय, असा प्रश्न विचारला तर असं लक्षात येतं की, `न्यू वेव्ह'मधल्या दिग्गजांचे चित्रपट ज्यांनी कधीही पाहिले नसतील, अशा जगभरातल्या अनेकांपर्यंत त्यांच्या कळत-नकळत `न्यू वेव्ह'च्या जाणिवा पोहोचल्या आहेत. आजचा भारतीय चित्रपट-रसिक निव्वळ भारतीय चित्रपट पाहूनही `न्यू वेव्ह'शी काही प्रमाणात नातं जोडू शकतो. अशा सहज झिरपत आपल्यापर्यंत आलेल्या `न्यू वेव्ह'च्या काही वैशिष्टयांची ओळख या लेखात करून दिली आहे. त्यासाठी मी काही भारतीय चित्रपटांचेच संदर्भ घेतले आहेत.

आधुनिक जीवनातली गुंतागुंत आणि त्यातले ताणतणाव चित्रपटात मांडण्याचं मोठं श्रेय `फ्रेंच न्यू वेव्ह'कडे जातं. यानंतर आलेल्या भारतीय चित्रपटांमध्येही आपलं शहरी जीवन त्यातल्या ताणतणावांसह दिसू लागलं. सत्यजित राय यांच्या महानगर चित्रपटमालिकेत वा मृणाल सेन यांच्या काही चित्रपटांत माणसाचं माणूसपणच शहरात कसं डळमळतं याचं चित्रण आहे.
सारखं काहीतरी नाटयमय घडणाऱ्या, घटनाप्रधान कथानकांपेक्षा पात्रांच्या अंतर्मनातली खळबळ, त्यांना पडणारे मूल्यात्मक, मानवी अस्तित्वाबद्दलचे मूलभूत प्रश्न यांना `फ्रेंच न्यू वेव्ह'नं महत्त्व दिलं. `न्यू वेव्हनं कथा आणि वास्तव यांच्यात नवं नातं निर्माण केलं' असं गोदारनं म्हटलं आहे. त्याच्याशी नाळ जोडणारा चित्रपट तीनच वर्षांत भारतातही बनू लागला होता.

`न्यू वेव्ह'मधल्या दिग्दर्शकांचे चित्रपटांव्यतिरिक्त इतरही आस्थाविषय होते. साहित्य, चित्रकला, तत्त्वज्ञान यांमध्येही मानवाला समृध्द करणारं, त्याचं स्वत:विषयीचं ज्ञान विस्तारणारं काहीतरी त्यांना गवसलं होतं. चित्रपटात व्यक्तिचित्रणासाठी, गुंतागुंतीचे विचार मांडण्यासाठी त्यांनी याचा पुरेपूर वापर केला. त्यामुळे त्यांच्या चित्रपटांना एक वेगळी उंची आणि काव्यात्मता लाभली. याशिवाय एखादी व्यक्ती कोणतं वर्तमानपत्र वाचते, कोणत्या हॉटेलात जाते, तिचे छंद कोणते आहेत, तिची राजकीय विचारसरणी कशी आहे, अशा तपशीलांचा वापरही या चित्रपटांमध्ये झाला. प्रत्यक्षात मनुष्य अशा गोष्टींमधून दृग्गोचर होतच असतो. तसाच तो आता चित्रपटातही होऊ लागला. `न्यू वेव्ह'चं हे अंग दिग्दर्शक, पटकथा-संवादलेखक, अभिनेते अशा सर्वांवर जबाबदारी टाकणारं होतं. आपल्याकडे सत्यजित रायसारख्या व्यासंग आणि प्रतिभा असलेल्या एखाद्यालाच हे झेपलेलं दिसतं. `अरण्येर दिन रात्री'मध्ये (१९७०) शर्मिला टागोरनं साकारलेली अपर्णा त्याचं उत्तम उदाहरण आहे.

पुढे वाचा:

Open publication - Free publishing - More nouvelle vague

फ्रेंच न्यू वेव्ह - चित्रपट अणि आधुनिकता

2010-04-07T17:36:00.000+05:30

१९५८ ते १९६२ दरम्यान तब्बल ९७ नव्या फ्रेंच दिग्दर्शकांनी आपले पहिलेवहिले चित्रपट बनवले. फ्रॉन्स्वा त्रूफो, क्लोद शाब्रोल, जाँ-ल्यूक गोदार, एरिक रोमर अशा नंतर नावाजल्या गेलेल्या अनेकांचा त्यांत समावेश होता. या काळातल्या फ्रेंच चित्रपटांनी सिनेमाला नवीन भाषा दिली; जुने नियम मोडले आणि नवीन पायंडे पाडले. चित्रपटाच्या इतिहासातला हा एक महत्त्वाचा टप्पा मानला जातो, आणि `फ्रेंच न्यू वेव्ह' या नावानं तो ओळखला जातो.

त्या काळचा चित्रपट काही पठडयांमध्ये अडकला होता. तो एक व्यवसाय बनला होता. चित्रपटाशी संबंधित छोटयामोठया गोष्टीही काटेकोर नियमांमध्ये बांधल्या गेल्या होत्या. अशा सर्व नियमांचं पालन केल्यानंतर होणारा चित्रपट `कसा दिसावा' याचं जणू एक समीकरण बनलं होतं. नव्या दिग्दर्शकांना हे मान्य नव्हतं.

नव्या दिग्दर्शकांनी आपला सिनेमा अधिक वास्तवदर्शी केला. `साखळदंडांत जखडलेला सिनेमा फ्रेंच न्यू वेव्हनं मुक्त केला', असं त्या काळच्या एका निर्मात्यानं म्हटलं आहे. नवीन येणार्‍या चित्रपटाबद्दल त्रूफोनं म्हटलं आहे: `तरुण चित्रपटकर्त्यांची अभिव्यक्ती प्रथमपुरुषी असेल; ते त्यांच्या आयुष्यात काय घडलं ते सांगतील. ती त्यांच्या पहिल्या किंवा शेवटच्या प्रेमाची गोष्ट असू शकते; त्यांची राजकीय जागृती, एखाद्या प्रवासाची गोष्ट, एखाद्या आजाराची गोष्ट, त्यांची सैन्यातली चाकरी, त्यांचं लग्न, त्यांनी घालवलेली सुट्टी, ... आणि आपल्याला ती (गोष्ट) नक्कीच आवडेल, कारण ती खरी असेल आणि नवी असेल... उद्याचा चित्रपट त्याच्या निर्मिकासारखा दिसेल.'

`चित्रपटाच्या निर्मिकासारखा दिसणारा चित्रपट' यामध्ये स्वत:च्या संवेदनांशी प्रामाणिक असणारा आणि म्हणून वैश्विक होऊ शकणारा चित्रपट अभिप्रेत आहे. आधुनिक काळात जगणार्‍या माणसाला स्वत:चं निरर्थक, परिणामशून्य आयुष्य स्वीकारणं भाग असतं, कारण त्याचा स्वीकार न करता जगणं अशक्य होतं. हीच त्याची शोकांतिका असते. हे सर्व सूचकतेनं मांडण्यासाठी अनेक गोष्टींचा वापर `न्यू वेव्ह' चित्रपटांनी केला. उदा: आपल्या पात्रांचे स्वभाव, त्यांच्या संवेदना किंवा एखाद्या दॄश्यातला भाव व्यक्त करण्यासाठी चित्रं, चित्रपट, संगीत, तत्त्वज्ञान अशा मानवी संस्कृतीतून निर्माण झालेल्या अनेक गोष्टी त्यांनी वापरल्या. इतकंच नव्हे तर एखादी व्यक्ती कोणतं वर्तमानपत्र वाचते, कोणत्या प्रकारच्या हॉटेलात जाते, तिचे छंद काय आहेत, तिची राजकीय विचारसरणी काय आहे, अशा सर्व घटकांचा वापर या चित्रपटांमध्ये झाला. प्रत्यक्षात मनुष्य अशा गोष्टींमधून दॄग्गोचर होतच असतो. तसा तो चित्रपटातही होऊ शकतो, असा नवा पायंडा त्यामुळे पडला. माणसाच्या जाणिवा व्यक्त करण्याच्या ज्या शक्यता आधुनिक कादंबरीनं साहित्यात निर्माण केल्या होत्या, तशा शक्यता 'न्यू वेव्ह' मुळे पडद्यावरही अवतरल्या.

सबंध लेख वाचा:

फ्रेंच चॅप्लिनने काढलेले फ्रेंचांचे अर्कचित्र - माय अंकल

2010-02-25T13:42:00.000+05:30

फ्रेंच माणूस आणि फ्रेंच संस्कृती यांविषयी अनेक समज-गैरसमज प्रचलित आहेत. त्यांत कधी फ्रेंचांचं अति-उदात्तीकरण असतं, तर कधी त्यांच्यावर नको इतकी टीकाही असते. खरे फ्रेंच आतून-बाहेरून कसे असतात याचा अंदाज येण्यासाठी जाक तातीचे चित्रपट पाहणं अत्यावश्यक आहे. या दिग्दर्शकानं आपल्या कारकीर्दीत फारच थोडे चित्रपट बनवले. पूर्ण लांबीचे सहा चित्रपट आणि काही लघुचित्रपट एवढया बळावर त्याला कान आणि व्हेनिस महोत्सवांपासून ऑस्करपर्यंत अनेक पारितोषिकं मिळाली. १९५८ मध्ये प्रदर्शित झालेल्या `माय अंकल' (Mon Oncle) या तातीच्या चित्रपटाला कान महोत्सवात विशेष ज्यूरी पारितोषिक, न्यूयॉर्क फिल्म क्रिटिक्स पारितोषिक आणि सर्वोत्कृष्ट परदेशी चित्रपटासाठी ऑस्कर अशी बक्षिसं मिळाली. त्याच चित्रपटाचा या लेखात परिचय करून दिला आहे.

चॅप्लिनशी नातं सांगणारे अनेक विशेष तातीच्या शैलीमध्ये होते. तातीचे चित्रपट मूक नाहीत, पण जवळजवळ संवादरहित आहेत. चॅप्लिनप्रमाणेच तातीच्या चित्रपटांचं सौंदर्यशास्त्र माईमशी घट्ट बांधलेलं आहे. चॅप्लिनच्या `ट्रॅम्प'सारखंच तातीच्या चित्रपटांमध्ये मस्य ह्यूलो नावाचं एक प्रमुख पात्र असे. स्वत: तातीच ही भूमिका वठवत असे. प्रसंगनिष्ठ विनोद हा तातीच्या चित्रपटांचाही एक मुख्य भाग असे. मस्य ह्यूलोंचा कल्पनातीत बावळटपणा हा अनेकदा त्या विनोदाचा जनक असे. चॅप्लिनचा चित्रपट ज्या काळात बनला, त्या काळाविषयीची टीकाटिप्पणी हा चॅप्लिनच्या चित्रपटांचा विशेष होता. ज्या काळात ताती घडला, त्या काळाचा तातीच्या सर्व चित्रपटांवरही प्रभाव आहे. आपल्या चित्रपटांत तातीही कधी त्या काळाविषयी खुमासदार, मिश्किल टिप्पणी करतो, तर कधी हसतखेळत, पण खरपूस टीकाही करतो.

पुढे वाचा:

हिचकॉकची फ्रेंच प्रेरणा - ले दिआबोलीक (१९५४)

2010-02-11T14:15:00.001+05:30

`सुरुवात चुकवू नका आणि शेवट कुणाला सांगू नका' ही नंतर अतिपरिचित बनलेली सूचना जेव्हा फारशी वापरात नव्हती, तेव्हा क्लूझो या फ्रेंच दिग्दर्शकानं `दिआबोलीक' या आपल्या चित्रपटासाठी तिचा वापर केला होता. एकदा चित्रपट सुरू झाला की कोणालाही आत सोडायचं नाही अशी सक्त ताकीदच त्यानं दिली होती. हिचकॉकला ही कल्पना आवडली; १९६० साली प्रदर्शित झालेल्या आपल्या `सायको'साठी त्यानं हीच क्लृप्ती वापरली. ब्वालो व नार्सजाक या लेखक जोडगोळीच्या मूळ कथेवर `दिआबोलीक' आधारित होता. त्याच कथेच्या चित्रीकरणाचे हक्क हिचकॉकलाही हवे होते, पण क्लूझोनं ते आधी मिळवले. या लेखकद्वयीनं त्यामुळेच पुढे हिचकॉकच्या `व्हर्टिगो' (१९५८) या चित्रपटाची मूळ कथा खास हिचकॉकसाठी लिहिली असं मानलं जातं. या लेखात 'दिआबोलीक'चा परिचय करून दिला आहे.

`मला शब्द, कल्पना आणि प्रेक्षक यांच्याशी लपंडाव खेळायला आवडतो' असं म्हणणारा क्लूझो लोकांना भिववण्यात आणि चकवण्यात चांगलाच यशस्वी झाला. अत्यंत चलाखीनं प्रेक्षकांना आपल्या जाळ्यात ओढून, त्यांना एका क्षणाचीही उसंत न देता, त्यांच्या भावना हव्या तशा वाकवणारा आणि तरीही त्यांना रिझवणारा क्लूझो भय-रहस्यपटाची रचना कशी असावी याचा धडाच 'दिआबोलीक'मध्ये देतो. वरवर पाहता भय-रहस्यकथेचा एक तद्दन फॉर्म्युला चित्रपटात वापरल्यासारखा वाटतो, पण ते थोडं फसवं आहे. क्लूझो अनेक पध्दतीनं त्याकाळच्या भयकथांच्या रिती-पध्दती उलटयापालटया करतो. शिवाय, याहून पुष्कळ अधिक दारुगोळा क्लूझोनं चित्रपटात भरलेला आहे. दोन महायुध्दांमध्ये दिसलेल्या असीम क्रौर्यानंतरच्या निराशाग्रस्त, खचलेल्या, अर्थहीन भासणाऱ्या अशा काळाचा काळोखा चेहराच क्लूझोनं त्यातून उभा केला आहे.

रूल्स ऑफ द गेम - जाँ रन्वार (१९३९): ज्वालामुखीवरचं नृत्य

2010-02-03T15:24:00.002+05:30

एखाद्या समाजात विशिष्ट काळात कोणत्या गोष्टी प्रक्षोभक ठरल्या होत्या याचा अभ्यास केला, तर त्यातून त्या समाजाबद्दल बरंच काही कळू शकतं. दुसऱ्या महायुध्दाच्या तोंडावर फ्रान्समध्ये प्रदर्शित झालेल्या 'रूल्स ऑफ द गेम'ला प्रचंड लोकक्षोभाचा सामना करावा लागला. त्यावर बंदीही घातली गेली. आज मात्र तो चित्रपटाच्या इतिहासातला एक मानदंड समजला जातो.

अत्यंत आत्मधुंद आणि वास्तवाशी संबंध तुटलेला समाज या चित्रपटात दिसतो. जगण्याचे संकेत कसोशीनं पाळतापाळता तो जगणंच विसरून गेला आहे. आपण यंत्रं वापरतो या कल्पनेनंच तो भारावलेला आहे. आपलं मन रिझवण्यातच तो दंग आहे. व्यामिश्र, सघन, गंभीर विचारांचं त्याला वावडं आहे. आपल्याहून वेगळ्या 'इतरां'बद्दल त्याच्या मनात संशय आहे. आजच्या समाजालाही या चित्रपटात आपलं प्रतिबिंब दिसेल. यामुळे आजही रन्वारचा चित्रपट ताजा वाटतो. म्हणूनच तो अभिजातही आहे. त्याचा परिचय या लेखात करून दिला आहे.

हरिश्चंद्राची फॅक्टरी - भारतीय आधुनिकतेचा प्रवास

2010-01-28T18:02:00.005+05:30

चित्रमहर्षी दादासाहेब फाळके यांनी पहिला भारतीय चित्रपट निर्माण केला. 'हरिश्चंद्राची फॅक्टरी' हा परेश मोकाशी दिग्दर्शित चित्रपट या पहिल्यावहिल्या चित्रपट निर्मितीची गोष्ट हसतखेळत सांगतो. त्यात फाळक्यांचं झपाटलेपण, आपल्या ध्यासाकरता त्यांनी सोसलेले हाल, निर्मितीत त्यांना आलेल्या अडचणी आणि तरीही या सर्व प्रक्रियेत निर्मिकाला मिळणारा आनंद यांचं प्रभावी चित्रण आहे. याशिवाय एक धागा मोकाशी यांनी आपल्या चित्रपटात सातत्यानं मांडला आहे. त्याची दखल घेण्यासाठी आणि इतरांनाही त्याची ओळख करून देण्यासाठी हा लेखनप्रपंच.

मोकाशींना पहिल्या भारतीय चित्रपटाच्या गोष्टीला जोडून आणखी काहीतरी सांगायचं आहे, याची जाणीव अगदी सुरुवातीपासून होते. फाळके जादूचे प्रयोग सादर करायला एका शाळेत जातात, असा प्रसंग आहे. काही प्रसिद्ध भारतीय व्यक्तींची चित्रं दाखवून मुलांना ती ओळखायला लावायची, असा खेळ तिथं आधी चालू असतो. मुलांना सर्व व्यक्ती ओळखता येतात, पण शास्त्रज्ञ ओळखता येत नाहीत. स्वातंत्र्य चळवळीची पार्श्वभूमी या प्रसंगामागचा विचार अधोरेखित करते. विज्ञान-तंत्रज्ञानाची कास धरण्यात भारतीय मागे पडले, म्हणून त्यांना पाश्चिमात्यांची गुलामगिरी पत्करावी लागली. देश पुन्हा (आणि खऱ्या अर्थानं) स्वतंत्र करायचा असेल, तर आधुनिक, तंत्राधिष्ठित उद्योगधंदे भारतीयांनी आत्मसात करायला हवेत, असा तो विचार आहे.

शिल्प, चित्र, नाट्य, नृत्य अशा जुन्या कलांच्या मानानं छायाचित्र आणि चित्रपट या दोन नव्या कला प्रचंड प्रमाणात तंत्राधिष्ठित आहेत. त्यामुळेच त्या खऱ्या अर्थानं विसाव्या शतकातल्या, आधुनिक कला आहेत. अशा एका कलेवर प्रभुत्व मिळवायचं असेल, तर भारतीयांना आधुनिकतेवर स्वार व्हावंच लागेल, असं मोकाशी सांगतात. बुरसटलेल्या रुढी-परंपरांमध्ये अडकलेल्या भारतीय समाजाला त्यातून बाहेर काढता आलं, तरच स्वातंत्र्याला अर्थ आहे, या सुधारकांच्या विचाराशी फाळक्यांची नाळ जुळते, हे मोकाशींनी ओळखलेलं आहे.

याच विचाराचा प्रत्यय मोकाशी चित्रपटीय भाषेतूनही देतात. सहज एखादी झुळूक यावी, तशी चित्रपटात अधूनमधून केशवसुतांची 'एक तुतारी द्या मज आणुनि' ही कविता येत राहते. केशवसुतांना आधुनिक मराठी कवितेचा जनक मानलं जातं. 'प्राप्तकाल हा विशाल भूधर सुंदर लेणी तयात खोदा, निजनामे त्यावरती नोंदा' अशी गर्जना करत आधुनिकतेची कास धरायला मराठी समाजाला उद्युक्त करणारी त्यांची ही कविता फाळक्यांच्या या कर्तृत्वलेखाला हृद्य करून जाते.

'आपण बरं, आपलं कुटुंब बरं, आपली जात बरी' असं मानणाऱ्या समाजाला फाळक्यांचं कर्तृत्व म्हणजे एक धडाच आहे. एखाद्या ध्यासानं झपाटलेल्या माणसाची निंदा करणं, त्याला वेडा समजणं अशीच या समाजाची द्रष्ट्या माणसांशी वागणूक होती. अशा परिस्थितीत देश घडवणं हे अशक्यच होतं. आपल्याला ज्याच्याविषयी आवड वाटते असं कार्यक्षेत्र निवडून त्यात झोकून देणारी माणसं जर या देशात उपजली नाहीत, तर आपण इतरांची कारकुनी आणि हमालीच करत राहू, ही भीती आजही आहेच. वेगळी वाट चोखाळणाऱ्या फाळक्यांचा प्रवास हा खरा तर आधुनिकतेकडचा प्रवास आहे. आपलं आयुष्य आपल्याला हवं तसं वळवताना अयशस्वी होण्याचा धोका असतोच; प्रसंगी आप्तेष्टांची निंदा, दुरावा हेही सहन करावे लागतात. पण या सर्वाचा सामना करून स्वतःला घडवणं, हे प्रत्येक व्यक्तीला आपल्या भल्यासाठी करावं लागतं. हाच आधुनिकतेचा पाया आहे.

आधुनिकतेची कास धरणं म्हणजे निव्वळ व्यक्तिगत स्वार्थासाठी परिस्थितीशी झगडणं, असा आजच्या सुशिक्षित मध्यमवर्गीय समाजाच्या सोईचा, पण संकुचित विचार मात्र मोकाशी मांडत नाहीत.फाळक्यांच्या पत्नीनं फाळक्यांना दिलेली साथ हा मोकाशींच्या चित्रपटातला भाग ही गोष्ट अधोरेखित करतो. पतीला मानसिक आधार देणं, त्याच्या ध्यासापायी गरिबी, हालअपेष्टा सोसणं अशी पारंपरिक, सोशिक पत्नीची कर्तव्यं तर ती चोख पार पाडतेच; पण त्याहून पुष्कळ अधिक आणि सक्रिय असा सहभाग ती प्रत्यक्ष चित्रपटाच्या निर्मितीमध्ये घेते. चित्रफीत प्रोजेक्टरमधून सरकण्यासाठी तिला भोकं पाडण्यापासून ते फिल्म स्टॉकवर रासायनिक प्रक्रिया करण्यापर्यंतची अनेक तांत्रिक कामं ती आत्मसात करते. फाळके भारतीय चित्रपटाचे जनक होते, हे सामान्य ज्ञान आहे. पण भारतीय चित्रपटाच्या या जननीला न्याय देऊन मोकाशींनी फार महत्त्वाचं काम केलेलं आहे.

आधुनिक समाजाच्या संकल्पनेत स्वातंत्र्याखेरीज समता हाही एक महत्त्वाचा पैलू आहे. चित्रपटात असलेल्या आधुनिकतेच्या धाग्यात फाळक्यांच्या पत्नीची कहाणी त्यामुळे चपखल बसते आणि कथानकाला परिपूर्ण करण्यात आपला वाटा उचलते. मनुष्य स्वतंत्र झाला आणि सर्वजण समान झाले, तर समाज खरा स्वतंत्र होतो आणि प्रगती करू शकतो. असा समाज (आणि देश) मग आपोआप अभिमानास्पद ठरतो. फाळक्यांच्या चरित्राच्या सामग्रीतून योग्य तो भाग उचलून त्यातून फाळक्यांच्या गोष्टीतच अंतर्भूत असणारा हा विचार एकसंध स्वरूपात प्रेक्षकांसमोर मांडणं, हे दिग्दर्शक परेश मोकाशींचं खरं कर्तृत्व आहे. मराठी समाज त्यासाठी त्यांचा ऋणी राहील.

चिल्ड्रेन ऑफ पॅराडाईज (१९४५)

2010-01-25T17:50:00.002+05:30

दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान १९४०-४४ मध्ये फ्रान्सवर हिटलरच्या नाझी सेनेची सत्ता होती. १९४४ मध्ये दोस्त राष्ट्रांचे सैनिक फ्रान्सच्या किनाऱ्यावर उतरले. नाझींचा पाडाव होऊन फ्रान्स अखेर मुक्त झाला. नाझी आधिपत्याच्या या काळात इतर युरोपप्रमाणे फ्रान्समध्येही नागरिकांना विविध प्रकारे छळ आणि हालअपेष्टा सोसाव्या लागल्या. या युद्धात फ्रान्स बेचिराख झाला. तसंच त्याचं मानसिक खच्चीकरणही झालं. हताश झालेल्या देशाची पुन्हा उभारणी करताना फ्रान्सला स्वतःचीच पुन्हा एकदा स्वतःशी ओळख करून घ्यावी लागली. जगण्यासाठी शाश्वत, आधारभूत ठरावं, असं काय आहे, याबद्दलही स्वतःला प्रश्न विचारावे लागले. अशा वातावरणात ९ मार्च १९४५ला पॅरिसमध्ये 'चिल्ड्रेन ऑफ पॅराडाईज' या भव्य आणि महत्त्वाकांक्षी चित्रपटाचा पहिला खेळ झाला. तीनतास लांबीचा हा चित्रपट कोणतीही काटछाट न करता आणि मध्यंतरविरहित दाखवता यावा, यासाठी दिग्दर्शक मार्सेल कार्ने याला चित्रपटाच्या निर्मात्यांशी झगडा करावा लागला. अनेक अडचणींवर मात करून चित्रपट प्रदर्शित झाला. त्याला अभूतपूर्व यश मिळालं. अतिशय लोकप्रिय ठरलेल्या फ्रेंच चित्रपटांच्या यादीत 'चिल्ड्रेन ऑफ पॅराडाईज'चं स्थान अबाधित आहे.

अनेकदा असे चित्रपट केवळ त्या त्या काळातल्या जनमानसाचे आरसे ठरतात, पण काळानुसार बदलणाऱ्या रुचीच्या कसोटीत उतरत नाहीत. किंवा, एखादी कलाकृती लोकप्रिय ठरली, तरीही ती समीक्षकांकडून हेटाळली किंवा दुर्लक्षिली जाते. 'चिल्ड्रेन ऑफ पॅराडाईज' मात्र याही बाबतीत भाग्यवान ठरला.१९९५ मध्ये सिनेमा या माध्यमाच्या शतकपूर्तीच्या निमित्तानं काही निवडक फ्रेंच समीक्षकांचा कौल घेतला गेला. त्यानुसार या चित्रपटाची 'शतकातला सर्वोत्कृष्ट फ्रेंच चित्रपट' म्हणून निवड करण्यात आली. या चित्रपटाभोवती जे मिथक निर्माण झालं, ते समजून घेण्याचा या लेखात प्रयत्न केला आहे.

सिनेमातेक - लेखमालेमागची भूमिका

2010-01-25T11:42:00.000+05:30

दोन वर्षांपूर्वी रूपवाणी या चित्रपटविषयक मासिकामध्ये फ्रेंच सिनेमावर मी एक लेखमाला लिहायला लागलो. जालावर ती पुन्हा सुरु करावी असा विचार आहे. लेखमालेमागची भूमिका स्पष्ट करणारा हा एक छोटा परिच्छेद.